CNC İşlemede Teknik Resim, Tolerans ve Operasyon Planı: Ağır Sanayide Hata Nerede Başlar, Parça Nerede Hurdaya Döner?
Teknik resim doğru olabilir. Ölçüler eksiksiz, toleranslar tanımlı, yüzeyler işaretlenmiştir. Ancak CNC üretimde hataların büyük bölümü teknik resimden değil, bu resmin nasıl yorumlandığı ve nasıl operasyona dönüştürüldüğü noktasında başlar. Özellikle ağır sanayide, operasyon planı olmadan üretime giren parçalar çoğu zaman hurdaya çıkar.
Teknik Resim Doğruyken Üretim Neden Yanlış Başlar?
“Resim doğru, usta tecrübeli… Daha ne olabilir ki?”
Sanayide en tehlikeli cümlelerden biri budur.
Bir teknik resim masaya konur. Üzerinde onlarca ölçü vardır. Şekil toleransları, konum toleransları, paralellikler, diklikler, eşmerkezlilikler… Hepsi standartlara uygundur. Çizen mühendis işini yapmıştır.
Ama üretim tarafında şu sorular sorulmamıştır:
- Bu ölçüler hangi sırayla elde edilecek?
- Referans yüzey (datum) olarak hangisi esas alınacak?
- Bir operasyonda bozulan tolerans, bir sonraki operasyonda nasıl korunacak?
- Parça bağlandıkça iç gerilim nasıl değişecek?
İşte hata tam olarak burada başlar.
Teknik resim; neyin çıkacağını tarif eder.
Operasyon planı ise; nasıl çıkacağını belirler.
Bu ikisi birbirinden kopuk olduğunda CNC tezgâhı ne kadar hassas olursa olsun sonuç değişmez.
Teknik Resim Bir Haritadır, Yolculuk Değil
Bu benzetme ağır sanayide birebir geçerlidir.
Bir harita, sizi hedefe götürür ama:
- Hangi yoldan gideceğinizi,
- Nerede duracağınızı,
- Hangi yolu kapalı olduğunu,
- Hangi köprünün tonaj sınırı olduğunu
söylemez.
Teknik resim de böyledir.
Üzerinde ölçüler vardır ama ölçü önceliği yoktur.
Toleranslar vardır ama hangi toleransın kritik olduğu yazmaz.
Şekil toleransı vardır ama hangi bağlama koşulunda korunacağı belirtilmez.
Bu nedenle, resim doğrudur ama üretim süreci yanlıştır.
CNC’de Hata Ölçüde Değil, Sıradadır
Ağır sanayide hurdaya çıkan parçaların büyük çoğunluğu ölçü hatasından değil, yanlış işleme sırasından kaynaklanır.
Örnek bir senaryo düşünelim:
- Parçada 0.02 mm paralellik toleransı olan iki yüzey var.
- Aynı parçada bir de sonradan açılması gereken derin bir cep mevcut.
- Usta önce cebi açıyor, sonra hassas yüzeyleri işliyor.
Teoride mantıklı gibi görünür.
Ama pratikte:
- Cep açıldığında parça iç gerilimini bırakır,
- Bağlama kuvvetleri değişir,
- Parça mikron seviyesinde çalışır.
Sonuç:
Ölçü kağıt üzerinde tutar, parça fonksiyonel olarak tutmaz.
Bu bir CNC hatası değildir.
Bu bir operasyon planı eksikliğidir.
Tolerans Çokluğu Bilgi Değil, Risk Yaratır
Bir teknik resimde ne kadar çok tolerans varsa, o kadar “iyi” olduğu düşünülür.
Oysa üretimde tam tersi geçerlidir.
- Gereksiz tolerans → Gereksiz bağlama
- Gereksiz bağlama → Gereksiz stres
- Gereksiz stres → Ölçü kaçması
- Ölçü kaçması → Hurda
Ağır sanayide sık görülen bir durumdur:
Parçanın fonksiyonu için kritik olmayan yüzeylere bile mikron seviyesinde toleranslar yazılır. Bunun sonucu olarak usta, her yüzeyi kritikmiş gibi ele alır.
Ama CNC’de her yüzey aynı anda kritik olamaz.
Bir tolerans mutlaka diğerinden daha önceliklidir.
Bu öncelik teknik resimde yazmaz.
Bu öncelik operasyon planında yaşar.
“Usta Anlar” Dönemi Çoktan Bitti
Bir başka büyük yanılgı:
“Usta bu resme bakar, neyin önemli olduğunu anlar.”
Bu yaklaşım, bugünün ağır sanayisi için sürdürülebilir değildir.
Çünkü:
- Parçalar büyüdü,
- Toleranslar daraldı,
- Fonksiyonel yüzeyler arttı,
- Tek bir hatanın maliyeti katlandı.
Artık CNC operatöründen beklenen şey:
- Resmi yorumlamak değil,
- Tanımlanmış bir operasyonu uygulamaktır.
Yorum üretimde hata demektir.
Standart dışı her yorum, parçayı riske atar.
Operasyon Planı Olmadan Üretim = Kontrollü Risk
Operasyon planı sadece “ilk bağlama, ikinci bağlama” değildir.
Gerçek bir operasyon planı şunları içerir:
- Referans alınacak datum yüzeyler
- Her operasyonda korunacak kritik toleranslar
- Bağlama yönleri ve kuvvetleri
- Ölçümün hangi aşamada yapılacağı
- Hangi ölçünün son işlem olduğu
Bunlar tanımlanmadığında, üretim aslında kontrollü bir risk haline gelir.
Parça çıkar mı? Çıkabilir.
Ama aynı parçadan 10 tane çıkar mı? İşte orası belirsizdir.
Ağır sanayide kalite, ilk parçayla değil, son parçayla ölçülür.
